2-3 yaşlarında çocuğu olan herhangi bir anne-babaya; “Çocuk eğitiminde sizi en çok endişelendiren konu hangisidir?” Diye bir soru yönelttiğimizi düşünelim. Kendini çocuk yetiştirme konusunda yetersiz hisseden birçok anne-babanın; “Tuvalet eğitimine ne zaman başlamalıyız?”, “Bizim çocuğumuz tuvalete gitme ihtiyacının olduğunu ne zaman söyleyecek?”, “Bez bağlamaktan ne zaman kurtulacağız?”, gibi soruları arka arkaya sıraladıklarını ve endişeli bir yüz ifadesine sahip olduklarını görebilirsiniz. Çünkü istenen düzeyde tuvalet eğitimi vermek çocuğun sosyal gelişiminde önemli bir basamaktır. Birçok anne-baba da çocuğu için tuvalet eğitimine ne zaman ve nasıl başlayacağı endişesini daima içinde taşır ve hata yapmaktan da oldukça korkar...
Halbuki; çocuğun tuvalet eğitimine başlanması için belirli bir yaş söylemek mümkün değildir. Her çocuğun gelişim performansına göre değişebilir. Kısa sürede doğru ve sağlıklı tuvalet eğitimi yapabilmek için de çocuğun fizyolojik ve psikolojik gelişimi dikkatlice takip edilmesi gerekir Çocukların büyük çoğunluğu 18-30 aylar arasında tuvalet eğitimine başlamak için hazır hale gelmiş olur. Bazen de 4 yaşına kadar bu beceriyi gösteremeyen durumlarla karşılaşabilirsiniz. Genellikle kız çocukları erkek çocuklardan daha önce mesane ve barsak kaslarını kontrol etmeyi öğrenirler. Aslında tuvalet eğitiminde erken davranmak kadar geç davranmak da bir takım sorunlara yol açabilir...
Bu dönemdeki çocuklar “benmerkezci” bir özelliğe sahiptirler. İsteklerinin mutlaka yapılmasını arzu ettiği için bu konu anne ile arasında sorun yaşanmasına neden olur. Özellikle de “tuvalet eğitimi”, “uyku” ve “beslenme” konularında bu çatışma yoğun olarak yaşanır. Çocuğun çatışmada en önemli silahlardan biri de kakası ve çişidir. İstediği zaman, istediği yere, istediği biçimde yapmak istemektedir. Anne de tuvalet eğitimi vermek için yer ve zamanı belirleme ve çocuğunu bu sisteme alıştırmak için çaba harcamaktadır. Biri özgürlüğün tadını çıkarmak için yola çıkmış, anne de; dur, yapma, itme, gitme, alma, elleme, şeklinde engellerle onun peşindedir...
Öyleyse bizler, özerklik dönemindeki bu çocuklara nasıl bir yaklaşım sergilemeliyiz? Bu dönemde; doğası gereği aşırı direnen çocuğun inadına inatla karşılık vermek, inadın üstüne gitmek, korkutmak gereksiz ve olumsuz sonuçlar verir. İnatlaştığı zamanlarda dikkatini başka tarafa çekmek izlenecek en uygun yoldur. Tuvalet eğitimi verirken sabırla, ufak aksaklıklarda abartılı titizlik göstermeden, endişeden uzak, kararlı bir tutum içinde, şefkatli bir davranış sergilememiz gerekir.
Zaten çocuğun tuvalet eğitimine hazır olup olmadığını da bir takım hazır oluşluk işaretlerinden anlayabilirsiniz. Şöyle ki;
*Gün boyu; bezi yaklaşık 2 saat kuru kalabiliyor, ara sıra gündüz uykularından kuru kalkabiliyorsa,
*Genel gelişim seviyesi olarak yaşında seyir izliyor, bir odadan diğerine hiçbir yardıma ihtiyaç duymadan gidebiliyorsa,
*Tuvalet ihtiyacı olduğunu mimikleri ve duruşuyla ifade edebiliyorsa,
*Tek başına sandalyeye oturup kalkabiliyor ve külotunu veya pantolonunu indirip kaldırabiliyorsa,
*El ve parmak koordinasyonu çeşitli objeleri kavrayabilecek kadar gelişmişse,
*Sizin talimatlarınıza uyabiliyor ve yerine getirebiliyorsa tuvalet eğitimi almaya hazır hale geldiğini düşünebilirsiniz.
Hazır olduğu düşüncesine varıldıktan sonra öncelikle yer(burada, orada, ileri, geri, yan taraf gibi), beden parçaları(ayak, bacak, el, kol gibi), şahıslar(sen, ben, o, çocuklar gibi.) ve tuvaletle ilgili(bez, ıslak, kuru, külot, tuvalete oturmak gibi) olan kelimeleri öğretmekle işe başlayabilirsiniz.
Bu kavramlara ilişkin kelimelerin öğrenilmesi sağlandıktan, talimatlarınızı yerine getirmeye başladıktan sonra tuvalet eğitimine başlayabilirsiniz. Çocuğunuz talimatları anlıyor fakat yerine getirmiyorsa inatçılık gibi bir sorununun olduğu düşünülmelidir. Bu sorun çözümlenmeden tuvalet eğitimine başlamamak gerekir. Çok basit bazı çalışmalarla sorun aşılmaya çalışılmalıdır. Talimatı, çocuğun dikkatini kendi üzerinizde topladığınız ve çocukla yüz yüze olduğunuz zaman veriniz. Talimat sonucu çocuk harekete geçmemiş ise elinden tutarak talimatın yapılmasına öncülük ediniz. Bir talimat tamamlanmadan, ikinci talimatı vermeyiniz. Başardığı zaman da takdir etmeyi unutmayınız. Günlük talimatlar uygulanır hale geldikten sonra tuvalet eğitimine başlayabilirsiniz...
Öncelikle zihinsel hazırlık için örneklerden yararlanarak beslenme ve boşaltım işlemleri çocuğun anlayacağı dille anlatılmalı. Daha sonra tuvalette yapılan hareketleri yaparak göstermelisiniz. Yani külot/pantolonun indirilişi, tuvalete oturma, boşaltımdan sonraki temizlik, külot/pantolonun çekilişi, tuvalet ve el temizliği kendinden büyük ağabey/abladan veya diğer bir örnekten yararlanılarak göstermeye çalışmalısınız. Çocuğa göre bir oturak veya tuvalete ilave edilen bir aparat ile ona uygun bir düzenek yaratmalısınız...
Çocuk için, bezleri bırakıp tuvaleti kullanmaya başlayacağı gün çok önemlidir. Bezleri bırakmadan 2-3 gün önceden “bezlerden ayrılacağınızı” söyleyiniz. Son gün “yarın önemli bir gün... Artık benin çocuğum büyüyor, bezlerini kaldırıyoruz. Annesi, babası ve kardeşi Mert(varsa) gibi o da bizlerle tuvaleti kullanacak.” Şeklinde aile içinde konuşmalar yapınız.
Sabahleyin birlikte kirli olanları çıkarıp külotunu giydirerek “bu artık hep kuru kalacak” diyerek telkinde bulununuz. Yataktan kalkınca çişiniz geldiği için yaptığınızı, onun da çişinin olup olamadığını sormak suretiyle gelince haber vermesini söyleyiniz. Temiz olan bezleri toplayarak bundan sonra lazım olmayacağını belirterek birlikte kaldırınız. O gün her 45 dakikada bir tuvaleti hatırlatınız. Öğlen uykusuna yatmadan çişini mutlaka yaptırınız. Aynı şekilde akşam da yatmadan önce tuvalet ihtiyacını gideriniz. Saat 23-24 arası tuvalet için kaldırınız. Sabaha karşı 3-4 sıralarında tekrar kaldırmayı ihmal etmeyiniz. Bu uygulamanızı çocuğunuzun durumuna göre 2-7 gün sürdürünüz.
Çocuğun zihin ve davranış düzeyindeki hazır oluştan sonra yukarda belirtilen yöntemle verilen tuvalet eğitiminin duruma bağlı olarak 2-7 gün içinde tamamlanacağı düşünülmektedir. Bezlerin terk edilmesi hem gündüz, hem gece için geçerlidir. Şayet gece bez bağlanacak olursa bu iki uygulamaya uyum sağlamakta çocukların oldukça zorlandıkları uzmanlarca ifade edilmektedir.. Çünkü olgunluk tamamlanınca, uygulamanın da bir bütün olarak başlaması gerekir.
Çocuğun, çişinin ya da kakasının gelmiş olacağının varsayıldığı saatlerde hatırlatmak, bu işlemi uygun ve belirli aralıklarla yinelemek, kendiliğinden tuvalet ihtiyacını giderdiğinde de ödüllendirmek yeterli olacaktır.
Çocuğa bu konuda; çok ısrarcı ve sıkı disipline dayanan bir yol izlememek gerekir. Uygun yönlendirme ile olayı doğal gidişine bırakmanın, ara sıra kaçırma olaylarını da kas gelişimine bağlamanın daha uygun olacağı düşünülmektedir. Çok katı ve titiz uygulamalar çocuğun aileye öfke duymasına, kendi özgüvenini kaybetmesine neden olur. Ayrıca sürekli bez bağlamak ve yaşına uygun hareket etmemek de tuvalet alışkanlığı kazanmasının önündeki engellerden biridir...
Altını ıslatma, anne-babaların en çok karşı karşıya kaldıkları problemlerin başında gelir. Özellikle belli bir tuvalet eğitimini aldıktan ve tuvalet alışkanlığı kazandıktan sonra, çocuğun altını ıslatmaya başlaması idrar yolları veya psikolojik kaynaklı nedenleri akla getirmektedir. En önemlisi de bu çocuğun üzerinde herhangi bir stres etkeni olup olmadığı (kardeş doğumu, anne baba geçimsizliği, arkadaş sorunları, okula veya kreşe başlama, göç, yakın kaybı, anne babadan ayrı kalma, kronik hastalıklar, doğal afetler vb.) değerlendirilmeli ve stres etkeni ortadan kaldırılmaya çalışılmalıdır. Eğer doğuştan itibaren hiç tuvalet kontrolü sağlayamamışsa bir uzman tarafından genetik ve bedensel olarak kontrol edilmesi en isabetli karar olacaktır.
Dikensiz gül bahçesi neye yarar ki...